Kırmızı Gazete/Mücadele Belleği Dizisi-3
Türkiye’de fabrikalarda yapılan ilk işgal olarak Türkiye tarihinde yerini almıştır. Dönemin atmosferinde dekanlık binalarının üniversitelerin işgal edilmesi dalgasının fabrikalara sıçradığı ilk örnektir. Derby işgalinin ardından 1968-1969 yılları arasında İstanbul, İzmit, İzmir şehirlerinde Demirdöküm, Singer, Sungurlar Kazan gibi 20 fabrikada daha işgaller yaşandı.
Lastik-İş, DİSK’in kurucu sendikalarından biri olarak Türk-İş’ten ayrılan sendikalardan biriydi. Türk-İş yönetimi ise bunun üzerine, hızla Kauçuk-İş’i kurarak Derby fabrikasında işçilerin Lastik-İş’ten istifa etmesini sağlamaya ve Derby’de yetkili sendika olmaya çalıştı. Lastik-İş Başkanı Rıza Kuas aynı zamanda TİP milletvekili olmuştu. Derby fabrikasında aktif örgütlenme sürecini bizzat yürütmüş, örneğin daha önceleri işçilerin üstlerinin aranmasına karşı vs. fiili bir mücadele geliştirmişti.
Kauçuk-İş lehine ustabaşlarından ve patrondan yükselen baskılara ve Kauçuk-İş’in yetki belgesini imzalama ihtimaline karşı işçiler gece vardiyasında fabrika işgaline başladılar. Kapılar kapanarak mühürlendi. Talepleri yetkili sendikayı referandumla belirlemekti. Dönemin sağ basını işgal aleyhine yayınlar yapmaya başladı. İşçiler basını da uyaran eylemler yaptılar.
Kauçuk-İş başkanı Celal Küçük, hükümeti ve fabrika patronunu işgali engellemeye davet ederek, “Kanaatimize göre işgali, Türkiye İş Partisi paralelindeki DİSK meydana getirmektedir” diyordu. Türk-İş 1. Bölge Temsilcisi Nejat Kaeacagil ise, Vali Vefa Poyraz’a “işgalin büyümemesi ve yayılmaması için derhal müdahale edilmesini” öneren bir telgraf çekiyordu. Polis ile çeşitli gerginlikler yaşanmasına rağmen büyük bir müdahale olmadı. Fabrikaya zarar verdikleri şeklinde yayınlar yapılınca, işçiler gazetecilere fabrikayı gezdirdi. Fabrikaya gelen hakimin işçileri yaptıklarının suç olduğu yönünde korkutmasına rağmen, işçiler yetkili sendikanın belirlenmesi için fabrikada referandum yapılmasında ısrar ettiler. Sonunda bir çuval içine atılan oylarda 930 (bazı kaynaklarda 920) Lastik-İş lehine, 6 oy Kauçuk-İş lehine çıktı. Lastik-İş yetkiye kavuştu.
İşgal 6 gün sürmüştü. İşgalin 2. gününde öğrenci hareketlerinden üniversiteliler greve destek ziyaretinde bulundu. Harun Karadeniz bu ziyarette bir konuşma yaptı. İşçilere “hak verilmez, alınır” yazan bir çiçek buketi verdiler. Harun Karadeniz konuşmasında, “Biz sizin çocuklarınızız. Bu savaşı birlikte kazanacağız” diye sesleniyordu.
Bu ziyaret, dönemin atmosferinde çok önemlidir. İşçi mücadelesi ile gençlik mücadeleleri her ne kadar birbirini eylem biçimleri ile kopyalasa da, henüz fiili bir ilişki kurmamıştır. 1 Mayıs’ın dahi kutlanmadığı bu yıllar, iki mücadelenin iç içe geçmesi konusunda boşluklar yaratmıştır. Örneğin, dönem boyunca yaşanan üniversite işgallerine not edilecek bir işçi-sendikacı ziyareti olmamıştır. Bu ve benzeri ziyaretlerden sonra “ordu-gençlik elele” sloganlarının yerini “işçi-gençlik elele” almaya başlamıştır.
Derby Fabrikası’nda, 11 Eylül 1970’te de, 15-16 Haziran olaylarının ardından ilan edilen sıkıyönetimi bahane ederek, Lastik-İş üyelerine saldıran bir grupla işçiler arasında çatışma çıktı. Bu sıkıyönetim döneminde Lastik-İş üyesi 150 işçi patron tarafından işten çıkarılmıştı.
Yine bu tarihte fabrikayı basmaya ve işçileri çalışmamaya zorlayan bir gruba karşı işçiler aktif direniş geliştirmiş ve grubu püskürtmüşlerdi. Lastik-İş açıklamasında, patron ve Kauçuk-İş destekli grupların saldırısının bertaraf edildiğini duyuruyordu.
Derby 1991 yılında Ali Balkaner’e satıldı. Balkaner Şirketler Topluluğu bünyesinde faaliyet sürdüren şirket İstanbul Güneşli’ye taşındı. V kayışı ve yapıştırıcı üretmeye devam etti. Yurt Bank’ın sahibi olan Ali Balkaner’in bankasına ve malvarlığına TMSF (Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu) tarafından el konulmasıyla birlikte Derby Lastik Fabrikası da TMSF’ye geçti.20 TMSF, Derby Lastik Fabrikası’nın arazisini ihale yoluyla satışa çıkardı. İhaleyi kazanan İttifak İnşaat adlı şirket araziyi konut yapmak üzere satın aldı. TMSF, Derby Lastik Fabrikası A.Ş.’nin iktisadi varlığını da ayrıca ihale yoluyla satışa çıkardı. İhalede yeterli teklif gelmedi. Derby Lastik Fabrikası A.Ş halen TMSF bünyesinde, tasfiye işlemleri devam ediyor.
1971 yılında uluslararası bir toplantıda rahatsızlanan Rıza Kuas’a böbrek rahatsızlığı teşhisi kondu. Böbrek nakli yapılmak üzere Amerika’ya gitti. Yüzlerce işçi böbreklerini vermek için başvurdu, ancak uygun böbrek bulunamadı. Siyasal ve sendikal mücadeleden kopmadan, çalışmaya devam eden Rıza Kuas’a Almanya’da kardeşinin böbreği nakledildi. Rıza Kuas, Mayıs 1980’de yapılan Lastik-İş 20. Genel Kurulu’nda genel başkanlık görevini hastalığı nedeniyle bıraktı. Ancak sağlığı bu tarihten sonra da kötüleşti. Rıza Kuas 12 Eylül darbesinden yaklaşık bir ay sonra 29 Ekim 1981’de yaşamını yitirdi. Türkiye sendikacılık tarihinde mücadeleci bir insan olarak anılmaya devam etti.
