2026 sonbaharındaki öğrenci hareketine devrimci Marksist bir bakış
Fransa’da gençler, kendilerine vaat edilen geleceğin hesabını soruyor. Eylülün ikinci yarısında Créteil’deki Saint-Exupéry Lisesi çevresinde belirginleşen hareket; öğretmensiz derslere, kalabalık sınıflara ve üniversite kapısında karşılarına dikilen engellere itirazla başladı. İşçi mahallelerinden başka kentlere, liselerden üniversitelere yayıldı. Bu toplumsal çıkışın önemi, eğitim sorunlarını emekçi ailelerin yaşam koşullarıyla birlikte gündeme taşımasında yatıyor. Ancak öfkenin genişliği, siyasal sonucun güvencesi sayılamaz. Hareketin geleceği, öğrencilerin açtığı mücadele alanında işçi sınıfının ne ölçüde bağımsız bir güç olarak örgütleneceğine bağlıdır.
Eğitim krizinin sınıfsal kökleri
Başlangıçtaki talepler son derece somuttu: derslere girecek öğretmen, insanca eğitim yapılabilecek bina, daha az kalabalık sınıf, katlanılabilir bir ders programı. Hareketin önce emekçi mahallelerindeki liselerde gelişmesi, ardından merkezlerdeki ve ayrıcalıklı kesimlerin çocuklarının okuduğu kurumlara ulaşması rastlantı sayılamaz. Üniversitelilerin katılımıyla personel yetersizliği, geçim sıkıntısı ve yükseköğretime erişimdeki eşitsizlikler aynı mücadelenin başlıkları haline geldi. Demek ki karşımızda bir kuşağın sebepsiz huzursuzluğu değil, toplumsal eşitsizliğin okul içinde birikmiş sonuçları var. Gençlere bireysel çabayla aşmaları söylenen engellerin toplumsal niteliği, ortak eylem içinde daha görünür oluyor.
Parcoursup’a yönelik tepki bu nedenle önemlidir. Üniversiteye geçişi düzenleyen sistem, öğrencinin geleceğini kıt kontenjanlar arasında yapılan bir yarışa bağlıyor. Bu yarışın başlangıç koşulları eşit değil: ailesinin geliri, yaşadığı mahalle, okulunun imkânları ve çalışmak zorunda olup olmaması öğrencinin önüne daha baştan farklı yollar çıkarıyor. Kendisine öğretmen sağlanmayan öğrenciden yarışta üstün başarı beklemek, fırsat eşitliğinin hayli tuhaf bir yorumudur! Devrimci Marksist açıdan burada tartışılması gereken, eğitim hakkının piyasanın ihtiyaçlarına ve sınıflı toplumun hiyerarşisine nasıl uyarlandığıdır. Yalnızca başvuru ekranını yenilemek, bu eşitsizliği ortadan kaldırmaya yetmez.
Üstelik öğrencinin sıkışması okul kapısında bitmiyor. Barınma ve beslenme giderleri, bursların yeterliliği ve gelecekteki işin güvencesi aynı hayatın parçalarıdır. Öğrenim hakkını kullanabilmek için düşük ücretli işlerde çalışmak zorunda kalan bir gencin sorunu, emek piyasasından bağımsız düşünülemez. Eğitimdeki seçme mekanizması ile işyerindeki ucuz emek ihtiyacını birlikte ele almak gerekir. Gençliğin talepleri, bu bağ kurulduğunda, öğrencilerle emekçilerin ortak mücadelesine güçlü bir zemin sunar.
Bununla birlikte gençlik yekpare bir sınıf değildir. Geleceğini aile servetiyle güvenceye alan öğrenciyle, öğrenimini sürdürebilmek için ücretli çalışan öğrencinin imkânları aynı olamaz. Hareketin ortaklığı bu farklılıkları görmezden gelerek kurulamaz. Devrimci siyasetin görevi, en güvencesiz kesimlerin ihtiyaçlarını ortak taleplerin merkezine yerleştirmek ve ayrıcalıklı okullara uzanan dayanışmayı bu temelde genişletmektir. Sınıfsal yönelim, yalnızca bildirinin sonuna işçi sınıfının adını eklemekle kazanılmaz; kimin sorunlarının, hangi taleplerle ve nasıl savunulduğuyla belirlenir.
Hareketin yayılması ve devletin karşılığı
Eylül sonunda ulusal ölçekte yayılmaya başlayan lise eylemleri, üniversitelerin katılımıyla yeni bir alan kazandı. Ekimde Sarı Yeleklilerin ve çeşitli emekçi kesimlerin katılması, eğitim taleplerini hayat pahalılığına ve kamu hizmetlerinin durumuna ilişkin öfkeyle buluşturdu. 17, 24 ve 31 Ekim gösterilerinin ardından 5 Kasım, öğrencilerle çalışanların ortak seferberliğinin önemli bir durağı oldu. İçişleri Bakanlığı bu gün için 193 eylemde 575 bin katılımcı açıkladı; CGT’nin tahmini 1,6 milyondu.. Her iki sayımın ortaya koyduğu olgu, mücadelenin yüz binleri kapsayan toplumsal bir boyuta ulaşmasıdır.
Devletin karşılığında polis müdahalesi baştan itibaren belirgin yer tuttu. Liselilere karşı orantısız güç kullanımı, yoğun gözaltılar ve ağır yaralanmalar belgelendi. Böylece öğretmen ve derslik talep eden gençler, devletin kendilerine nasıl davrandığı sorusuyla da karşılaştı. Burjuva demokrasisinin sınıfsal sınırları, eşitlik vaatleriyle öğrencilerin karşısına çıkarılan polis arasında görünür hale geliyor.
Baskının kimi zaman dayanışmayı büyütmesi, onu devrimci gelişmenin yararlı bir basamağına dönüştürmez. Yaralanan, gözaltına alınan, okulundan uzaklaştırılmaktan korkan gençlerin ödediği bedel gerçektir. Hareketin sürekliliği, cesaret kadar birbirini koruyabilmesine de bağlıdır. Hukuki dayanışma, ailelerle bağ ve eğitim emekçilerinin desteği bu nedenle doğrudan siyasal önem taşır. Öğrenciyi yalnız bırakan bir mücadele anlayışı, en ateşli sözlerle anlatılsa da, devletin üstün gücü karşısında onu savunmasız bırakır.
Hükümet 26 Ekim’de bir dizi taahhüt açıkladı: Parcoursup’un 2028’de değiştirilmesi, 2027–2028 döneminde 15 bin yeni yükseköğretim kontenjanı, belirli lise sınıflarında kademeli olarak 28 öğrenci sınırı ve gelir ölçütlerine göre verilen üniversite burslarının 2027’den itibaren enflasyona bağlanması. Okul yenilemeleri için açıklanan dört milyar avro da hemen dağıtılacak bir hibe değil, 2030’a uzanan uygun faizli kredi imkânıydı. Bunlar tamamlanmış kazanımlar olarak yazılamaz; uygulanması bütçeye, takvime ve siyasal mücadeleye bağlı vaatlerdir.
Yine de bu açıklamaların hareketin yarattığı baskıyla ilişkisini küçümsemek doğru olmaz. Bir hükümetin geri adım atabilmesi, mücadeleye katılanların kendi güçlerini görmesini sağlayabilir. Asıl mesele, verilen sözlerin kapsamı ve denetimidir. Yeni sistemde seçme devam edecekse, Parcoursup adının kaldırılması neyi değiştirecektir? Kadro ve kontenjan artışı ihtiyacı karşılamıyorsa, hükümetin takvimi öğrencilerin bekleme takvimine dönüşebilir. Her somut iyileştirmeyi savunurken, taleplerin daraltılmasına karşı örgütlü basıncı sürdürmek gerekir.
Kasım başında tablo eşitsizdi. Tatil sonrasında bazı liselerde blokajlar zayıflarken üniversitelerde genel kurullar ve eylemler sürdü. Bordeaux’dan gelen haberler, öğrencilerin öğretmenlerle görüşmeler ve ortak katılım hazırlıkları yaptığını gösteriyordu. 9 Kasım’daki görüşmelerin ardından yeni eylem çağrıları devam etti. Hareketi her gün kesintisiz büyüyen bir dalga gibi anlatmak, yorgunluğu ve sınav kaygısını görünmez kılar. 11 Kasım itibarıyla sonuç açık değildir; kazanımlar, geri çekilmeler ve yeni birleşme imkânları aynı süreçte bulunuyor.
Kitleselliğin örgütlü güce dönüşmesinin önündeki engeller
Öğrenci hareketi gündemi değiştirebilir, iktidarın itibarını sarsabilir ve başka toplumsal kesimleri cesaretlendirebilir. Buna karşılık üretimi ve dolaşımı sürekli aksatacak güç, çalışanların kendi işyerlerindeki örgütlülüğüne dayanır. 5 Kasım’ın büyüklüğü bu ayrımı ortadan kaldırmadı. Grev özellikle kamu hizmetlerinde, eğitimde ve demiryollarının bazı bölümlerinde etkiliydi; bütün ekonomiyi durduran bir genel greve dönüşmedi. Sokaktaki kalabalığın işyerlerindeki güçle birleşmesi hâlâ çözülmesi gereken bir sorundur. Öğrencilerin kararlılığı, bu görevi tek başına üstlenmelerini mümkün kılmıyor.
Buradan sendikalı işçileri küçümseyen bir sonuç çıkarılamaz. Sendika yönetimlerinin mücadelenin temposunu sınırlamasıyla, üyelerin örgütlü kapasitesi farklı şeylerdir. Bürokrasi eleştirisi, tabanı kazanma görevinin yerine geçirildiğinde kolay bir üstünlük gösterisine dönüşür. Öğrencilerle emekçilerin dayanışmasını savunanların, ücret kaybını, işten çıkarılma korkusunu ve önceki mücadelelerin bıraktığı güvensizliği de hesaba katması gerekir. Sürekli grev, ortak karar, dayanışma kaynakları ve işyeri örgütlenmesi gerektirir. Bir bildiride ilan edilmesiyle başlayacakmış gibi konuşmak, gerçek hazırlığın eksikliğini örter.
Tabanın bağımsız örgütlenmesiyle sendikaların mevcut gücünden yararlanmak arasında aşılmaz bir karşıtlık kurulamaz. Mücadelenin yönetimini seçilmiş taban organlarına dayandırmak, sendikalı işçileri ortak eyleme kazanmanın da yolunu açabilir. Sendika yönetimleri, ilan ettikleri taleplerin gerektirdiği mücadeleyi örgütlemeye zorlanmalı; eylemin geleceği ise kapalı görüşmelerin sonucuna bırakılmamalıdır. Devrimcilerin görevi, bir sonraki eylem tarihini bekleyen kalabalıklar üretmek olamaz. Her eylemin, katılanların karar alma ve birlikte davranma kapasitesini nasıl geliştirdiği sorulmalıdır. Bağımsızlığın ölçüsü, örgüt tabelasından çok bu somut denetimdir.
İkinci zayıflık, yerel kararlılıkla ülke çapında ortak irade arasındaki açıklıktır. Çok sayıda okulun harekete geçmesi, ortak bir karar merkezinin oluştuğu anlamına gelmez. Sosyal medya bir çağrıyı hızla yayabilir; temsilcilerin kimden yetki aldığını ve kararların nasıl değiştirileceğini ise kendiliğinden belirlemez. Açık genel kurullar, seçilmiş ve geri çağrılabilir delegeler, okullar arasında düzenli koordinasyon bu boşluğu doldurabilir. Böyle bir yapı, örgütsüz öğrencinin söz hakkını da güvenceye almalıdır. Örgütlerin varlığı meşrudur; hiçbiri kendi kararını bütün hareketin iradesi sayamaz.
Üçüncü sorun, eylem biçiminin amaç haline gelmesidir. Bir blokajın değeri, kaç gün sürdüğünün yanında ne kadar insanı mücadeleye kattığıyla ölçülür. Sınava hazırlanan, bursunu kaybetmekten çekinen veya geçinmek için çalışan öğrencinin tereddüdünü korkaklık saymak, hareketi daraltır. Küçük bir grubun kararlılığı geniş çoğunluğun katılımını sürekli ikame edemez. Öğretmenlere ya da öğrencilere zarar veren eylemler de ortak ihtiyaçları savunan hareketin bağlarını aşındırır. Kitlesel karar ve tartışma, hem baskıya hem bu tür çıkmazlara karşı dayanak sağlar.
Son olarak siyasal hedef sorunu var. Macron’un gitmesi talebi, onun ardından hangi programın uygulanacağını kendiliğinden cevaplamaz. Hareket, bütün enerjisini yeni bir seçim seçeneğinin yükselişine bağlarsa kendi taleplerini o seçeneğin sınırlarına teslim edebilir. Devrimci Marksistlerin görevi, birlikte mücadeleyi genişletirken bağımsız sınıf siyasetini kurmaktır. Bir iktidarın geriletilmesiyle emekçilerin kendi siyasal gücünü oluşturması arasındaki mesafe örgütlenmeyle aşılır. Bakanlık koltuklarının el değiştirmesi, eğitimin, çalışma hayatının ve toplumsal servetin kimler tarafından yönetileceği sorusunu emekçiler adına çözmez.
Bağımsız bir sınıf programının imkânları
Böyle bir program, hareketin bugünkü ihtiyaçlarından başlamalıdır: yeterli öğretmen ve personel, ücretsiz eğitime gerçek erişim, yaşanabilir burs ve barınma koşulları, göçmen öğrenciler için eşit haklar, gösteri ve örgütlenme özgürlüğü. Taleplerin finansmanı tartışıldığında sermayenin kârları, servet yoğunlaşması ve devletin harcama öncelikleri sorgulanmalıdır. Kaynakların bölüşümü, toplumdaki güç ilişkilerini açığa çıkarır. Öğrencilerin ihtiyaçlarıyla ücretleri ve kamu hizmetlerini savunan işçilerin talepleri burada ortak bir programa bağlanabilir.
Ortak mücadele, öğrencilerin işçilere yalnızca destek çağrısı yapmasının ötesine geçmelidir. Üniversitenin temizlik işçisinin güvencesi, öğretim çalışanının çalışma koşulları ve öğrencinin eğitim hakkı aynı kurumda karşılaşır. Bu ihtiyaçlar ortak toplantılarda tartışılabilir; işyeri ve okul delegasyonları birlikte hareket edebilir, talepler birlikte belirlenebilir. Böylece öğrenci hareketi işçilerin kendiliğinden yardıma gelmesini beklemekten çıkar; emekçiler de gençlerin mücadelesinde kendi sorunlarının karşılığını bulabilir. Birlik, taraflardan birinin ötekine eklenmesiyle değil, ortak karar ve sorumlulukla gelişir.
Bu bağın kurulması, günlük taleplerle sosyalist hedef arasında somut bir geçiş yaratır. Kamusal kaynakların kullanımında emekçi denetimi ve büyük sermayenin ayrıcalıklarına son verilmesi savunulmalıdır. Bankaların ve büyük tekellerin işçi denetimi altında kamulaştırılması, toplumsal üretimin eğitim ve sağlık gibi ihtiyaçlara göre planlanmasının maddi temelini oluşturabilir. Böyle bir perspektif, bütçeden daha büyük pay talebini mülkiyet ve iktidar sorununa bağlar. Mücadelenin uluslararası yönü de buradadır: Fransız öğrencilerin geleceği, başka ülkelerin işçileriyle rekabete ve göçmenlerin dışlanmasına bağlanamaz. Militarizme ve emperyalist politikalara itiraz, ülke içindeki sosyal hak mücadelesinin tutarlı bir parçası olmalıdır.
Kamulaştırmayı mevcut devlet bürokrasisinin yetkilerini genişletmek diye anlamamak gerekir. Demokratik planlama, çalışanların ve kamusal hizmetlerden yararlananların karar süreçlerine katılmasını gerektirir. Hesapların açıklığı, yöneticilerin seçilmesi ve geri çağrılabilmesi, toplumsal önceliklerin aşağıdan tartışılması bu programın ayrılmaz parçalarıdır. Öğrencilerin genel kurullarda geliştirdiği söz ve karar hakkı, bu nedenle mücadele sonrasında terk edilecek geçici bir usul sayılamaz. Geleceğin toplumunu yönetme iddiası, bugünkü örgütlenmenin kendi içindeki demokrasiyle de sınanır.
1968’in hatırası bugünkü hareketi anlamak için kendiliğinden bir açıklama sunmaz. Bir devrimci durumun gelişip gelişmediği; kitleselliğin yanında iktidarın yönetebilme gücüne, işçi sınıfının bağımsız hareketine ve alternatif bir siyasal önderliğin oluşmasına bakılarak değerlendirilebilir. Şimdiden zafer ilan etmek, yaşanan mücadeleyi geleceğe dair bir temenniye çevirmek olur. Öğrencilerin gösterdiği cesaretin karşılığı, eksikleri örten bir hayranlık olamaz.
Fransa gençliği toplumsal hoşnutsuzluğu görünür kıldı ve birlikte davranmanın imkânını genişletti. Şimdi belirleyici mesele, bu deneyimin okullarda ve işyerlerinde kalıcı örgütlenmeye dönüşmesidir. Her kazanım bu örgütlülüğü güçlendirebildiği, her ortak eylem emekçilerin kendi kararlarını verme kapasitesini büyütebildiği ölçüde geleceğe taşınabilir. Devrimci bir önderlik de mücadeleye dışarıdan unvan dağıtarak kurulmaz; onun sorunlarını çözme, katılımı genişletme ve emekçilerin demokratik iktidarına uzanan bağımsız bir yol açma becerisiyle sınanır.
































